Bastides in de Dordogne: middeleeuwse nieuwe steden op een grid

Rijd lang genoeg door dit deel van de Dordogne en je komt steeds dezelfde vorm tegen: een stad die vierkant is aangelegd, met straten die haaks op elkaar staan, een marktplein omsloten door arcades en een kerk die net iets uit het midden staat. Dat is geen mode en geen toeval. Het is het resultaat van een doelbewust bouwprogramma dat in de dertiende en veertiende eeuw in het zuidwesten van Frankrijk werd uitgevoerd, en het heeft dit landschap meer getekend dan bijna iets anders wat de Middeleeuwen hier hebben opgeleverd.

Wat is een bastide precies

Het woord komt van het Occitaanse bastida, van het werkwoord dat bouwen betekent. Een bastide is een nieuwe stad, in één keer gepland en gebouwd door één stichter, in plaats van een nederzetting die zich over eeuwen organisch heeft ontwikkeld. De meeste ontstonden in wat destijds Languedoc, Gascogne en Aquitaine heette, in de dertiende en veertiende eeuw, al verschenen in dezelfde periode ook een handvol vergelijkbare nieuwe steden in Engeland en Wales. Sommige historici leggen het beginpunt nog verder terug en rekenen Montauban, gesticht in 1144, tot de eerste. Bijna zevenhonderd bastides staan opgetekend als gebouwd tussen 1222, toen Cordes-sur-Ciel verrees in de Tarn, en 1372, met La Bastide d’Anjou. Franse wetenschappers zijn voorzichtiger en houden het op zo’n drie- tot vijfhonderd, verspreid over veertien huidige departementen, met een sterke concentratie in precies de departementen waar je nu doorheen rijdt: Lot-et-Garonne, Dordogne, Gers en Haute-Garonne.

Ontstaan uit kruistocht en verdrag

Sommige van de vroegste bastides kwamen in de plaats van dorpen die tijdens de Albigenzische kruistocht waren verwoest. Raymond VII van Toulouse moedigde de bouw ervan aan om zijn verwoeste domeinen opnieuw te bevolken en, niet minder belangrijk, om land in het zuidwesten te ontginnen dat nooit goed bewerkt was. Het Verdrag van Parijs van 1229, dat een einde maakte aan de kruistocht, stond hem toe nieuwe steden te stichten, maar verbood hem uitdrukkelijk deze te versterken, wat verklaart waarom zoveel bastides ooit begonnen zonder muren. Toen Alfons van Poitiers het graafschap erfde onder de huwelijksafspraken uit datzelfde verdrag, gebruikte hij het stichten van bastides als middel om controle uit te oefenen, en plantte ze door zijn uitgebreide gebied.

De regeling kwam zowel grondbezitters als nieuwkomers goed uit. Een bastide leverde inkomsten op uit belastingen op handel en op woningen, wat betrouwbaarder was dan de tienden die op landbouwproducten verschuldigd waren. Families die zich in een bastide vestigden, hielden op vazallen van de plaatselijke heer te zijn en werden vrije mensen, wat een van de stillere redenen is die historici aanhalen bij de trage neergang van het feodale stelsel in dit deel van Frankrijk. Nieuwkomers werden aangemoedigd het land rond de stad te bewerken, wat op zijn beurt handelaren en vaste markten aantrok, en de heer belastte beide.

Een charter, een kavel, en binnen het jaar een huis

De juridische basis hiervoor was een paréage, een schriftelijk contract tussen de grondbezitter, dat een groep plaatselijke heren of de abt van een nabijgelegen klooster kon zijn, en een hogere macht: een graaf van Toulouse, een koning van Frankrijk, of, omdat deze grensstreek herhaaldelijk van eigenaar wisselde, een koning van Engeland. Een charter legde de franchises, of vrijheden, en de coutumes, of gebruiken, vast waarop bewoners konden rekenen. De feodale rechten lagen bij de soeverein die in het charter genoemd werd, terwijl de plaatselijke heer een beperktere rol hield als handhaver van de rechtspraak en tussenpersoon met de nieuwe inwoners. Die inwoners moesten doorgaans binnen een bepaalde termijn, vaak een jaar, een huis bouwen, en kregen daarvoor een huiskavel in de stad, een moestuinperceel dat casale werd genoemd, en een strook bewerkbaar land, de arpent, aan de rand van het bastide-gebied. Het eerste stadhuis en de eerste kerk werden meestal in hout gebouwd en pas in steen vervangen zodra de nederzetting zich had bewezen.

Hoe je de plattegrond van een bastide leest

Zodra je weet waarop te letten, leest een bastide bijna als een schema. Straten kruisen elkaar haaks en verdelen de stad in blokken, met vaak een smal steegje dat door het midden van elk blok loopt. In het centrum ligt een marktplein, meestal omringd door arcadegangen, de couverts, waaronder een overdekte ruimte stond om goederen te wegen en te meten. Niets daarvan werd uit het niets uitgevonden: de streek had een lange herinnering aan Romeinse stedenbouw, nog zichtbaar in steden als Béziers, Narbonne, Toulouse, Orange en Arles, en de bouwers van de bastides werkten in een landschap waar het raster en het centrale forum al vertrouwde ideeën waren.

Adrian Randolph beschreef in de Art Bulletin de resulterende stadsplannen als gevormd door «la friction engendrée par l’interaction, opportunisme, le pragmatisme, le compromis juridique et le profit» in plaats van door pure geometrische ambitie. Hij merkte ook op dat het blokkenpatroon nooit een strakke mal was die op de grond werd gestempeld, maar iets dat meer leek op «un filet, hete sur le site et s’adaptant à ses nuances», een plan dat zich voegt naar de ondergrond waarop het lag, in plaats van de ondergrond te dwingen zich naar het plan te voegen.

Het plein, en waarom de kerk er los van staat

Op het centrale plein werd markt gehouden, maar het was ook waar het politieke en sociale leven zich afspeelde, en het plein van Montauban wordt meestal gezien als het model dat andere stichters overnamen. De meeste bastides hebben maar één plein: Saint-Lys en Albias zijn ongewoon omdat ze er twee hebben, een voor de markt en een apart plein voor de kerk. Bouwers kozen doorgaans de vlakste beschikbare grond ervoor. Drie basisindelingen komen steeds terug: een volledig omsloten plein waar geen enkele straat doorheen loopt, wat zelden voorkomt en het best te zien is in Tournay; een plan met één as, waarbij alle wegen parallel lopen en het plein tussen twee van hen ligt, doorgaans vijftig tot vijfenvijftig meter per zijde; en het echte rasterplan, gebaseerd op het patroon van Montauban, waarbij het plein net naast de hoofdweg ligt in plaats van erdoor gekruist te worden.

De kerk kijkt bijna nooit rechtstreeks uit op het plein. Ze staat meestal iets gedraaid, schuin naar het plein toe in plaats van er recht voor. Villefranche-de-Rouergue is een van de weinige uitzonderingen, en zelfs daar werd de kerk twee eeuwen na het plein zelf gebouwd, wat de regel eerder bevestigt dan weerspreekt.

Straten, steegjes en huiskavels

Ook de huizen waren aan regels gebonden: gevels moesten in lijn staan langs de straat, met een kleine ruimte tussen naburige gebouwen, en kavels hadden een standaardmaat, meestal rond de acht bij vierentwintig meter. Het aantal kavels per bastide varieerde enorm, van slechts tien tot drieduizend in Grenade-sur-Garonne. De hoofdstraten, breed genoeg voor een kar, waren zes tot tien meter breed en volgden de huisgevels; smallere dwarsstraten maten vijf tot zes meter; en de achterpaden achter de kavels konden slinken tot slechts twee tot twee en een halve meter, net genoeg voor iemand te voet. Een kleine bastide had soms maar één straat, terwijl een volledig uitgewerkt rasterplan meestal vier tot acht straten telde.

Waarom de muren er later kwamen

Omdat het Verdrag van Parijs versterking had verboden, en omdat de eerste decennia van deze bouwgolf een relatief vredige tijd waren, werden de meeste van deze steden zonder muren opgetrokken. Waar vestingwerken wel bestaan, zijn ze later toegevoegd, betaald via een speciale belasting of via arbeid die de inwoners aan het project verschuldigd waren. Libourne is het vaak aangehaalde voorbeeld: ongeveer tien jaar na de stichting vroegen de inwoners geld om muren te bouwen, en gaven dat geld vervolgens uit om de stad mooier te maken in plaats daarvan. Die gok pakte niet altijd goed uit. Toen de Honderdjarige Oorlog begon, werden een aantal nog onbeschermde bastides verwoest, terwijl andere zich haastten om op tijd stenen verdedigingswerken op te trekken.

Waarom er zoveel in de Dordogne terechtkwamen

Het rasterplan had naast netheid nog een praktisch voordeel: het maakte een stad module voor module, blok voor blok belastbaar, wat goed paste bij de soevereinen en heren die deze ondernemingen financierden. De meeste bastides werden gebouwd in Lot-et-Garonne, Dordogne, Gers en Haute-Garonne, grotendeels vanwege de hoogte en de bodemkwaliteit, en dat is waarom deze hoek van de Périgord, beschreven in onze gids over de Vier Périgords, zoveel bewaarde voorbeelden telt op korte afstand van elkaar. De twee namen die vandaag het verst reizen zijn Andorra la Vella en Carcassonne, al is de grootste naar inwonertal altijd Villeneuve-sur-Lot geweest, letterlijk de nieuwe stad aan de rivier de Lot.

Bastides binnen bereik van de tour

Monpazier, op ongeveer 42 kilometer, is degene waar de meeste bezoekers als eerste naartoe gaan. Het maakt deel uit van de vereniging Les Plus Beaux Villages de France, en draagt sinds 2019 ook de titel Ville et Métiers Dart, toegekend vanwege het aantal actieve ambachtslieden dat er nog gevestigd is. Het is zo compleet een raster, plein en arcade als je in de Dordogne zult vinden.

Beaumont-du-Périgord, op ongeveer 29 kilometer van de tour, is een rustiger tussenstop. Het heette tot 2001 gewoon Beaumont, en maakt sinds 2016 deel uit van de grotere gemeente Beaumontois-en-Périgord, maar het bastideplan in het centrum is nog altijd goed te lezen.

Eymet, op ongeveer 44 kilometer, in het arrondissement Bergerac, ligt aan de zuidelijke rand van het departement, in het kanton dat zijn naam draagt. Recente tellingen geven een bevolking van iets meer dan 2.600. Eymet is vandaag ook bekend voor zijn grote Britse gemeenschap, die ongeveer een kwart van de bevolking uitmaakt, een herinnering dat het vrijheidscharter van een bastide voor nieuwkomers op zijn eigen manier nog steeds wordt vernieuwd. Het combineert goed met een dag rond de oude stad en rivierhaven van Bergerac, gezien hoe dicht de twee bij elkaar liggen.

Een dag onder de bastides plannen

Geen van deze steden heeft een speciale gelegenheid nodig. Een marktochtend, wanneer de arcades precies doen waarvoor ze gebouwd zijn, is het beste moment om te zien hoe een bastideplein echt werkt. Details zoals museumuren of marktdagen wisselen van jaar tot jaar, dus het is de moeite waard dit rechtstreeks bij de gemeente of de toeristendienst te checken voordat je vertrekt. Voor hoe elk van deze plaatsen past in een bredere trip vanaf de tour, geeft onze gids over de streek de rijafstanden, en praktische informatie over verblijven hier vind je op de pagina over de tour zelf.

Good to know

Wat maakt een stad een bastide en niet gewoon een oude Franse stad?

Een bastide werd in één keer gepland en gebouwd door één stichter, meestal op een raster van straten rond een centraal marktplein met arcades, en opgezet onder een charter dat nieuwkomers specifieke vrijheden gaf. Een oude stad die simpelweg over de tijd is gegroeid, zonder dat oorspronkelijke plan en charter, wordt niet als bastide beschouwd.

Waarom zijn er zoveel bastides in dit deel van de Dordogne?

De meeste bastides werden gebouwd in de departementen Lot-et-Garonne, Dordogne, Gers en Haute-Garonne, grotendeels vanwege de hoogte en de bodemkwaliteit van het land, en omdat deze streek een periode van intensieve bouwactiviteit kende tussen het einde van de Albigenzische kruistocht en het begin van de Honderdjarige Oorlog.

Welke bastides kan ik makkelijk vanaf de tour bereiken?

Monpazier, op ongeveer 42 kilometer, is het meest complete voorbeeld in de buurt. Beaumont-du-Périgord ligt op ongeveer 29 kilometer, en Eymet, bij Bergerac, op ongeveer 44 kilometer.